Historia przedsiębiorczości w Polsce pokazuje, że rzemiosło i małe firmy zawsze stanowiły fundament lokalnej gospodarki. Od średniowiecznych cechów po współczesne instytucje otoczenia biznesu – przedsiębiorczość przechodziła głębokie przemiany. Najważniejszą zmianą okazało się przejście od obowiązkowych organizacji cechowych do dobrowolnych zrzeszeń wspierających mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa. W dalszej części artykułu wyjaśniam, jak wyglądała ewolucja tej sfery na przestrzeni lat.
Jakie były korzenie przedsiębiorczości w Polsce?
Początki zorganizowanej działalności gospodarczej wiążą się ściśle z rozwojem rzemiosła, które od XVI wieku tworzyło lokalne struktury zawodowe. Dokumenty miejskie z tego okresu wymieniają między innymi stolarzy, szewców, sukienników, kowali, kuśnierzy, piwowarów, ślusarzy, bednarzy, rzeźników, garncarzy, rymarzy czy rurmistrzów. W samej Limanowej, która prawa miejskie otrzymała w 1565 roku z nadania króla Zygmunta Augusta, już w 1581 roku rzemiosłem trudniły się 44 osoby.
Z czasem część rzemieślników zaczęła się organizować w cechy, co potwierdzają zapisy o cechu sukienniczym i szewskim z 1597 oraz 1618 roku. Te pierwsze formy samorządu gospodarczego pełniły funkcję regulacyjną, szkoleniową i obronną dla swoich członków. Stanowiły też naturalny mechanizm wymiany wiedzy oraz budowania reputacji zawodu wśród mieszkańców.
Jak powstawały cechy i izby rzemieślnicze?
Współczesne organizacje rzemiosła mają bardzo długą tradycję prawną, sięgającą ustawy z 1897 roku, która dała podstawę do tworzenia izb rzemieślniczych. W ślad za tym aktem na początku 1900 roku powstawały konkretne struktury – jedną z nich była Bydgoska Izba Rzemieślnicza. Jej zebranie konstytucyjne odbyło się 25 kwietnia 1900 roku w ratuszu przy ulicy Jezuickiej 1. W okręgu bydgoskim działały wtedy 233 cechy, a 10 174 samodzielnych rzemieślników zatrudniało 7 723 czeladników i 5 102 uczniów.
Podobne procesy zachodziły w innych częściach kraju, choć często w rytmie lokalnych wydarzeń politycznych. Po drugiej wojnie światowej w Gliwicach fryzjerzy powołali 24 kwietnia 1945 roku Powiatowy Cech Fryzjerów, który był zalążkiem późniejszego Cechu Rzemiosł Różnych. Organizacja ta przeszła wiele przekształceń majątkowych, w tym budowę własnego Domu Rzemiosła przy ulicy Raciborskiej 2, ukończoną w 1964 roku. Dziś zrzesza 126 zakładów rzemieślniczych, a za zasługi otrzymała Srebrny Medal im. J. Kilińskiego w październiku 1985 roku oraz Złoty Medal w kwietniu 1996 roku.
Istotnym elementem ewolucji było też wzajemne zbratanie organizacji, czego przykładem jest podpisanie aktu zbratania między cechem gliwickim a nyskim 23 października 1966 roku. Tego typu powiązania wzmacniały pozycję rzemiosła, ułatwiały wymianę doświadczeń oraz prowadziły do wspólnych inicjatyw szkoleniowych.
Jak zmieniła się przedsiębiorczość po 1989 roku?
Przełomowy charakter miały ustawy z końca lat osiemdziesiątych – ta z 23 grudnia 1988 roku o działalności gospodarczej oraz z 3 marca 1989 roku o rzemiośle. Spowodowały one przekształcenie izb rzemieślniczych w dobrowolne organizacje samorządu gospodarczego o charakterze społeczno-zawodowym. W efekcie liczba zakładów należących do cechów gwałtownie spadła, gdyż zniknął obowiązek przynależności. W 1989 roku było ich 17 088, a w 1995 roku już tylko 5 831.
Równolegle zmieniały się priorytety – organizacje rzemiosła zaczęły mocniej akcentować wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw. Izba Rzemieślnicza w Szczecinie przyjęła nazwę Izba Rzemieślnicza Małej i Średniej Przedsiębiorczości 24 listopada 2001 roku. Następnie w 2003 roku nadzwyczajny zjazd delegatów zmienił jej strukturę organizacyjną. Dzięki temu instytucja zyskała uprawnienia do potwierdzania kwalifikacji zawodowych w 55 zawodach oraz prowadzenia egzaminów czeladniczych i mistrzowskich.
Jak instytucje otoczenia biznesu wspierały małe firmy?
Styczeń 1994 roku przyniósł istotną zmianę w podejściu do finansowania przedsięwzięć gospodarczych – w strukturach jednego z gorzowskich stowarzyszeń powstał Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości. Otrzymał on początkowe wsparcie w wysokości 549 420 zł, a w 2003 roku dotację 660 000 zł z Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Później, na mocy umowy z 2009 roku, dokapitalizowano go kwotą 3 000 000 zł ze środków Unii Europejskiej, zwiększoną następnie do 6 000 000 zł.
Fundusz udzielał pożyczek wyłącznie mikro, małym i średnim przedsiębiorstwom oraz tak zwanym starterom. Kwota pożyczki mogła wynosić do 250 000 zł, a jej oprocentowanie pozostawało konkurencyjne przez cały okres spłaty. W ciągu 25 lat skorzystały z tego 503 podmioty gospodarcze, a łączna suma wsparcia finansowego wyniosła 26 487 800 zł.
Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości łącznie udzielił 503 podmiotom gospodarczym wsparcia finansowego na kwotę 26 487 800 zł.
Równolegle rozwijał się system usług nieodpłatnych, realizowanych przez ośrodki wspierania małej przedsiębiorczości. W ich ofercie znalazły się:
- sporządzanie biznesplanów i wniosków pożyczkowych dla starterów oraz mikroprzedsiębiorstw,
- pomoc w przygotowywaniu wniosków o dotacje z programów takich jak Phare 2001, Phare 2002 czy SPO WKP,
- ocena złożonych dokumentów i doradztwo,
- pomoc przedsiębiorcom w zarządzaniu projektami i rozliczaniu umów.
Liczby pokazują, że tego typu narzędzia odpowiadały na realne potrzeby rynku. Same tylko działania jednego z lubuskich ośrodków wsparcia ekonomii społecznej doprowadziły do powstania 182 nowych miejsc pracy oraz 34 nowych przedsiębiorstw społecznych w okresie od września 2016 do sierpnia 2018 roku.
Czego uczy ewolucja przedsiębiorczości?
Z historycznych danych wyłania się wyraźny kierunek – od rzemiosła opartego na cechach do elastycznych struktur wspierających mikro, małe i średnie podmioty. Istotne było również zaangażowanie wielu podmiotów publicznych i samorządowych, które udostępniały lokale, współtworzyły fundusze oraz pełniły funkcję doradczą. Takie połączenie zasobów pozwalało na realizację projektów o szerokim zasięgu terytorialnym i społecznym.
Dzisiejsza przedsiębiorczość korzysta z tych doświadczeń, choć zmienia się skala i technologia działania. Wciąż jednak podstawą pozostaje zdolność do współpracy, dostosowania się do regulacji prawnych oraz budowania trwałych relacji między firmami, edukacją a administracją. To właśnie te czynniki decydowały o przetrwaniu organizacji gospodarczych w różnych okresach historycznych.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie były początki zorganizowanej przedsiębiorczości w Polsce?
Zorganizowana działalność gospodarcza wywodzi się z rozwoju rzemiosła od XVI wieku, kiedy to powstawały lokalne struktury zawodowe zrzeszające stolarzy, kowali czy szewców. Cechy i podobne formy samorządu regulowały szkolenie, standardy i obronę interesów swoich członków.
Czym były cechy i jakie pełniły funkcje?
Cechy były zrzeszeniami rzemieślników pełniącymi rolę regulacyjną, szkoleniową i ochronną dla członków oraz służyły wymianie wiedzy i budowaniu renomy zawodu. Dzięki nim rzemiosło miało uporządkowane zasady działalności lokalnej.
Kiedy powstały pierwsze izby rzemieślnicze i jak się rozwijały?
Podstawy prawne izb rzemieślniczych sięgają ustawy z 1897 roku, a konkretne struktury zaczęły powstawać na początku XX wieku, np. Bydgoska Izba Rzemieślnicza w 1900 roku. W kolejnych dekadach organizacje te rozwijały się lokalnie, przekształcały i budowały własne obiekty oraz współpracowały między sobą.
Jakie zmiany przyniósł okres po 1989 roku dla rzemiosła?
Ustawy z końca lat 80. przekształciły izby w dobrowolne organizacje samorządu gospodarczego, co spowodowało znaczny spadek liczby zrzeszonych zakładów. Organizacje zaczęły skupiać się bardziej na wsparciu małych i średnich przedsiębiorstw oraz potwierdzaniu kwalifikacji zawodowych.
W jaki sposób instytucje otoczenia biznesu finansowały rozwój małych firm?
Przykładem była powołana w 1994 r. Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości, zasilony dotacjami krajowymi i unijnymi, który udzielał pożyczek mikro, małym i średnim firmom oraz starterom do 250 000 zł. W ciągu 25 lat skorzystało z niego 503 podmiotów, a całkowite wsparcie wyniosło 26 487 800 zł.
Jakie bezpłatne usługi oferowały ośrodki wspierania przedsiębiorczości?
Oferowały przygotowanie biznesplanów i wniosków pożyczkowych, pomoc przy wnioskach o dotacje, ocenę dokumentów oraz doradztwo w zarządzaniu projektami i rozliczaniu umów. Te usługi odpowiadały na praktyczne potrzeby początkujących i małych przedsiębiorstw.
Co wynika z historycznej ewolucji przedsiębiorczości w Polsce?
Historia pokazuje przejście od cech rzemieślniczych do elastycznych struktur wspierających MŚP, przy istotnym udziale instytucji publicznych i samorządowych. Kluczowe okazały się współpraca, przystosowanie do prawa oraz budowanie relacji między przedsiębiorstwami, edukacją i administracją.
